Mỗi tuần, giáo viên trung bình làm việc 53-54 giờ, nhiều hơn 9 giờ so với người lao động khác. Tuy nhiên, 84% giáo viên nói rằng họ không có đủ thời gian trong giờ làm việc thường xuyên để hoàn thành các nhiệm vụ như chấm điểm, lập kế hoạch bài giảng, công việc giấy tờ và trả lời email.
Với áp lực như vậy, AI sẽ là cứu cánh hay là mối đe dọa cho nghề giáo?
Giáo viên đang thực sự làm những gì?
Để hiểu liệu AI có thể thay thế giáo viên, trước tiên phải hiểu công việc của giáo viên bao gồm những gì. Theo hệ thống phân loại nghề nghiệp O*NET của Mỹ, công việc giáo viên gồm 7 trách nhiệm cốt lõi:
Giảng dạy và truyền tải bài học
Lập kế hoạch và phát triển chương trình
Đánh giá học sinh
Quản lý lớp học
Giao tiếp và hỗ trợ
Hợp tác chuyên môn
Ghi chép hồ sơ
Phân tích cho thấy một xu hướng rõ ràng: AI hỗ trợ hiệu quả nhất ở những công việc có cấu trúc, mang tính chuẩn bị và lặp lại - chứ không phải những công việc đòi hỏi phán đoán tức thời, mối quan hệ con người hay trí tuệ cảm xúc.
Nghiên cứu từ Scotland năm 2024 với hơn 1.800 giáo viên cho thấy ba hoạt động chiếm nhiều thời gian nhất ngoài giờ làm việc là: lập kế hoạch và chuẩn bị bài giảng, chuẩn bị tài liệu, và chấm bài cùng phản hồi cho học sinh. Đây chính là những lĩnh vực AI có thể hỗ trợ mạnh mẽ.
AI dạy học có hiệu quả?
Câu trả lời từ các nghiên cứu khoa học là: Có
nhưng...
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2025 tại Harvard so sánh sinh viên học qua Gia sư AI với học sinh học qua lớp học phương pháp tích cực.
Kết quả: sinh viên học được nhiều hơn đáng kể trong thời gian ngắn hơn khi sử dụng Gia sư AI so với học tích cực trong lớp. Các sinh viên cũng cảm thấy gắn kết và có động lực hơn.
Một nghiên cứu khác từ Anh với 165 học sinh 13-15 tuổi cho thấy học sinh sử dụng Gia sư AI được giám sát bởi giáo viên thực đạt kết quả tốt hơn: 66,2% giải quyết thành công các loại bài toán mới, so với 60,7% với chỉ giáo viên người.
Nhưng có một điều kiện quan trọng: Những hệ thống AI này phải được thiết kế dựa trên các nguyên tắc sư phạm tốt nhất: học tập tích cực, quản lý tải nhận thức, thúc đẩy tư duy phát triển, và cá nhân hóa sâu.
Điều AI không thể làm
Nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc của giáo viên cho thấy một bức tranh rõ ràng rằng Giáo viên có trí tuệ cảm xúc cao hơn dự đoán đáng kể chất lượng mối quan hệ giáo viên-học sinh tốt hơn.
Nghiên cứu ở Bangladesh phát hiện biến thiên đáng kể trong động lực học tập của học sinh có thể bị ảnh hưởng bởi sự biến thiên trong trí tuệ cảm xúc của giáo viên.
Khi giáo viên hiểu trạng thái cảm xúc của chính mình, họ có thể quản lý động lực lớp học tốt hơn và gián tiếp khuyến khích học sinh tham gia nhiều hơn vào việc học.
Giáo viên có trí tuệ cảm xúc cao hơn có xu hướng tạo ra môi trường học tập hỗ trợ và hòa nhập, quản lý hành vi học sinh hiệu quả và đáp ứng đồng cảm với nhu cầu cảm xúc của học sinh.
Đối với trẻ nhỏ, điều này càng quan trọng hơn. Trẻ em có trí tuệ cảm xúc cao hơn có khả năng chú ý tốt hơn, gắn kết hơn với trường học, có mối quan hệ tích cực hơn và đồng cảm hơn.
AI không có, và có lẽ không bao giờ có, khả năng này.
Ba lý do AI không thể thay thế hoàn toàn
Dạy học không phải một công việc, mà là nhiều vai trò
Giáo viên vừa là người truyền đạt kiến thức, vừa là người giám sát, tư vấn tâm lý, thực thi kỷ luật, ra quyết định đạo đức, và kết nối xã hội.
Hệ thống giáo dục công lập yêu cầu phải có người chịu trách nhiệm về: an toàn học sinh, tranh chấp điểm số, kế hoạch giáo dục cá nhân, kỷ luật, giao tiếp phụ huynh, báo cáo tình trạng phúc lợi trẻ em.
Học sinh không phải robot
Trẻ em cần được nhìn thấy, được lắng nghe, được quan tâm. Chúng cần mô hình để noi theo, cần ranh giới rõ ràng, cần lòng tin được xây dựng theo thời gian.
Chính trị và xã hội
Công đoàn giáo viên Mỹ (AFT) năm 2024 rất rõ ràng: AFT ủng hộ nguyên tắc đổi mới có sự tham gia, vận động cho sự tham gia có ý nghĩa của người lao động vào việc thiết kế, phát triển, mua sắm và ứng dụng công nghệ AI để đảm bảo các công cụ AI tăng cường chứ không thay thế chuyên môn, phán đoán và tương tác giữa con người UNESCO.
Đây không chỉ là quan điểm một tổ chức. Đây là tiếng nói của hàng triệu phụ huynh, giáo viên, nhà quản lý giáo dục.
Tương lai thực sự
Điều sẽ xảy ra không phải là AI thay thế giáo viên mà là AI giải phóng giáo viên.
Giải phóng họ khỏi những công việc hành chính tốn thời gian như:
Tự động chấm bài trắc nghiệm
Tạo đề kiểm tra đa dạng
Phân tích dữ liệu học sinh
Soạn thảo giáo án cơ bản
Dịch tài liệu
Để giáo viên tập trung vào:
Xây dựng mối quan hệ với học sinh
Thiết kế trải nghiệm học tập sâu
Hướng dẫn tư duy phê phán
Truyền cảm hứng và động lực
Phát triển kỹ năng xã hội-cảm xúc cho học sinh
Kết luận
Trở lại câu hỏi ban đầu: AI có thay thế được giáo viên không?
Câu trả lời là: Không.
Nhưng không phải vì giáo viên không thể thay thế theo nghĩa lãng mạn mà vì khi phân tích kỹ, ta thấy:
AI đe dọa các nhiệm vụ (tasks), không phải nghề nghiệp (profession).
Những nhiệm vụ máy móc, lặp đi lặp lại chắc chắn AI làm tốt hơn con người.
Những nhiệm vụ cần phán đoán, cảm xúc, kết nối thì con người vẫn không thể thay thế.
Và khi AI đảm nhận phần cơ học, những gì còn lại chính là phần khó nhất, quan trọng nhất, mang tính con người nhất của nghề dạy học.
Phần đó không thể mở rộng quy mô theo kiểu công nghệ bởi vì bạn không thể tự động hóa sự quan tâm, không thể số hóa lòng tin, không thể thuật toán hóa tình thương.
Và đó chính là lý do giáo viên vẫn ở đây, và sẽ còn ở đây rất lâu.
Tài liệu tham khảo:
RAND Corporation (2024). Teacher Well-Being and Intentions to Leave
Pew Research Center (2024). How K-12 Teachers Manage Their Workload
University of the West of Scotland (2024). Teacher Workload Research Report
Scientific Reports (2025). AI tutoring outperforms in-class active learning
Psychology in the Schools (2025). Teachers’ Emotional Intelligence and Teacher-Student Relationship
Nature Communications (2023). Developing emotional intelligence in student teachers
Educational Psychology Review (2025). Teacher Emotional Competence
Artificial intelligence in teaching and teacher professional development: A systematic review (2025).