Ở Rwanda và Ấn Độ, nhiều người tiếp xúc với công nghệ số lần đầu tiên trong đời chính là AI. Không phải máy tính, không phải Excel, không phải Google. AI là thứ đầu tiên. Và những người này lại sử dụng AI hiệu quả hơn hẳn so với dân công nghệ đã quen dùng nó từ năm 2022.
Lý do lại rất đơn giản.
Những người dùng lâu năm mang theo một thứ mà người mới không có: ĐỊNH KIẾN. Họ nhớ rằng năm ngoái AI chỉ làm được tới mức này, nên năm nay họ cũng chỉ giao cho nó tới mức đó. Họ vẫn coi AI là một bot chat, một trợ lý để hỏi đáp qua lại những việc lặt vặt. Trong khi đó, người mới không biết giới hạn cũ của AI. Họ nhìn thẳng vào năng lực thực tế của ngày hôm nay, và họ sẵn sàng quăng cho nó những bài toán phức tạp mà người dùng cũ không dám thử.
Nói cách khác, kinh nghiệm cũ đang trở thành cái trần vô hình. Bạn càng quen với AI của ngày hôm qua, bạn càng dễ đánh giá thấp AI của ngày hôm nay.
Nhưng vấn đề không chỉ dừng ở việc dám giao task khó hơn. Có một yếu tố quan trọng hơn nhiều mà phần lớn mọi người đang bỏ qua: lượng bối cảnh mà bạn cung cấp.
Mọi người đến với AI bằng một câu hỏi ngắn gọn kèm theo một giải pháp có sẵn trong đầu. “Viết cho tôi email xin lỗi khách hàng.” “Tóm tắt bài viết này.” “Dịch đoạn văn sau” ... và AI sẽ trả về một kết quả tàm tạm, đúng nhưng hời hợt, chính xác nhưng thiếu chiều sâu. Rồi người dùng kết luận: “AI cũng thường thôi...”
Cách những người dùng xuất sắc làm thì khác hẳn. Trước khi đặt bất kỳ câu hỏi nào, họ dành phần lớn thời gian để nạp vào hệ thống mọi thứ liên quan. Tài liệu nền tảng, phong cách viết, bối cảnh công ty, thậm chí cả những luồng suy nghĩ còn chưa rõ ràng. Họ không mang đến một giải pháp đóng khung, họ mang đến một vấn đề mở và để AI cùng trăn trở tìm hướng đi. Khi được cung cấp đủ ngữ cảnh, AI sẽ xâu chuỗi mọi thứ lại và đưa ra những kết quả sắc bén đến bất ngờ.
Sự khác biệt giữa người dùng giỏi và người dùng bình thường không nằm ở việc ai biết nhiều “câu lệnh” hay “prompt” phức tạp hơn. Thực tế, kỷ nguyên cặm cụi học thuộc các công thức prompt đã kết thúc.
AI bây giờ đang tiến hóa theo cấp số nhân, và cách tương tác với nó cũng phải thay đổi theo. Nó không còn là cơ chế “ra lệnh rồi nhận kết quả” một chiều nữa. Nó giống một cuộc đối thoại với một người cộng sự. Bạn cần hiểu khi nào nên bổ sung thêm dữ kiện, khi nào nên lùi lại để nó tự phán đoán, khi nào nên phản biện lại nó. Dùng AI giỏi, ở thời điểm này, là một kỹ năng giao tiếp xã hội nhiều hơn là kỹ năng kỹ thuật.
Tuy nhiên, có một mặt trái mà chúng ta cần đối diện.
Một nghiên cứu nội bộ tại Anthropic chia sinh viên thành hai nhóm làm bài tập coding. Nhóm được dùng AI hoàn thành nhanh hơn nhiều. Nhưng khi cả hai nhóm cùng làm bài kiểm tra kiến thức mà không ai được dùng AI, nhóm không dùng AI hiểu bài tốt hơn 17%. Con số đó không nhỏ.
Vậy dùng AI có nghĩa là tự làm mình kém đi? Không hẳn. Vì trong cùng nghiên cứu đó, những sinh viên dùng AI theo hướng đặt câu hỏi gợi mở, yêu cầu giải thích, dùng nó như một đối tác phản biện thay vì copy đáp án, thì vẫn đạt kết quả tốt. Ranh giới giữa việc bị thui chột kỹ năng và mở rộng tư duy nằm hoàn toàn ở cách bạn chọn tương tác.
Bạn đến với AI để hoàn thành task cho nhanh, hay để bản thân trở nên sắc bén hơn qua quá trình đó?
Và đây là điều cuối cùng đáng suy nghĩ. Chúng ta dành hơn 15 năm ngồi trên ghế nhà trường để học cách làm việc với con người. Giờ đây có thêm một thực thể mới xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày. Nó sẽ ngồi trong Slack như một đồng nghiệp. Nó sẽ có mặt trong trường học, trong bệnh viện, trong mọi quy trình vận hành. Và chúng ta cũng cần học cách cộng tác với nó một cách nghiêm túc, bài bản, giống y như cách chúng ta từng phải học cách cộng tác với con người vậy.
Không ai sinh ra đã biết làm việc nhóm. Không ai sinh ra đã biết giao tiếp hiệu quả. Tất cả đều qua thực hành. Làm việc với AI cũng không ngoại lệ. Sự khác biệt duy nhất là tốc độ. Người đồng nghiệp này đang giỏi lên gấp đôi mỗi tháng. Và nếu bạn vẫn đang giao việc cho nó dựa trên năng lực của tháng trước, bạn đã tụt lại rồi.
---
3 ý chính cần ghi nhớ:
1. Bỏ định kiến cũ, nâng trần kỳ vọng. AI đang giỏi lên gấp đôi mỗi tháng. Đừng giao việc cho nó dựa trên năng lực của tháng trước.
2. Context quyết định phần lớn chất lượng. Đến với AI bằng vấn đề mở và đủ bối cảnh, không phải bằng giải pháp đóng khung. Càng nhiều ngữ cảnh, kết quả càng sắc bén.
3. Cách dùng quan trọng hơn việc dùng. Dùng AI để hỏi, phản biện, gợi mở thì mở rộng tư duy. Dùng AI để lấy đáp án nhanh thì thui chột kỹ năng.