"Tôi Tự Học" thời AI: Lá thư gửi cụ Thu Giang Nguyễn Duy Cần của 65 năm trước

Chúng con muốn kể cho Cụ nghe về thế giới điên rồ này - nơi kiến thức tràn lan nhưng trí tuệ thì khan hiếm, nơi mọi người đang “biết sơ sơ” rất nhiều nhưng "hiểu sâu sắc" thì rất ít.

Hơn sáu thập kỷ đã trôi qua kể từ khi Cụ viết “Tôi Tự Học” - cuốn sách nhỏ nhưng đã thắp sáng con đường tri thức cho biết bao thế hệ người Việt. Hôm nay tới năm 2026, chúng con - những người cháu xa xôi của Cụ - xin phép được viết lại một lá thư. Không phải để báo cáo về những thành tựu vẻ vang, mà là để thú thật một nỗi day dứt sâu xa.

Cụ ơi, chúng con đang có trong tay một thứ mà ngày xưa Cụ không dám nghĩ tới: một cỗ máy biết trả lời mọi câu hỏi. Người ta gọi nó là Trí Tuệ Nhân Tạo - AI. Nó biết thiên văn, “tường” địa lý dữ liệu. Nó đọc được hàng tỷ cuốn sách trong chớp mắt. Nó viết văn, giải toán, dịch ngôn ngữ, thậm chí còn sáng tác thơ.

Nghe thì có vẻ tuyệt vời phải không Cụ?

Nhưng xin Cụ hãy nghe chúng con kể tiếp.

Có một sinh viên năm ba ngồi trước màn hình máy tính, gõ vài dòng: “Viết giùm tôi bài luận về ảnh hưởng của Nho giáo đến xã hội Việt Nam”. Ba giây sau, một bài luận ba nghìn chữ hiện ra, mạch lạc, có đầu có đuôi, trích dẫn nguồn đầy đủ. Sinh viên ấy copy, paste, nộp bài. Điểm A.

Cậu sinh viên đó có hiểu gì về Nho giáo không? Không. Cậu ta có đọc một dòng chữ nào trong bài luận ấy không? Cũng không. Nhưng cậu ta đã “hoàn thành bài tập”. Và cậu ta còn tự hào vì “biết tận dụng công nghệ”.

Cụ ơi, đây có phải là “học” không?

Ngày xưa, các cụ phải ngồi thư viện lật từng trang sách, chép tay từng dòng chữ, các cụ đã phải “nuốt” từng chữ một, nghiền ngẫm, mới biến tri thức thành hiểu biết của riêng mình.

Hôm nay, chúng con có thể “tải” cả một thư viện về điện thoại. Nhưng biết bao người trong chúng con chẳng bao giờ đọc hết dù chỉ một cuốn.

Cụ dạy: “Tự học là tự mình học”.

Nhưng thế hệ chúng con đang làm gì? Chúng con đang “hỏi máy học giùm”.

Cụ Thu Giang kính mến,

Những dòng này không phải là lời tố cáo AI. Chúng con không dại dột đến mức phủ nhận giá trị của tiến bộ khoa học. AI là một công cụ phi thường, một món quà của thời đại.

Nhưng món quà này đang trở thành một lời nguyền nếu chúng con không biết dùng nó đúng cách.

Vấn đề không nằm ở AI. Vấn đề nằm ở chúng con - những người đang dần dần đánh mất khả năng suy nghĩ độc lập, đang trao quyền tư duy cho máy móc, đang thoái hóa thành những cái máy photocopy tri thức thay vì trở thành những tâm trí sáng tạo.

Cụ có biết không, có một thế hệ trẻ hôm nay không còn biết cách đọc một cuốn sách dày. Họ quen với việc đọc “tóm tắt 5 phút”. Họ không còn kiên nhẫn theo dõi một luận chứng dài. Họ muốn mọi thứ “nhanh, gọn, ngay lập tức”.

Và AI - cỗ máy tốt bụng này - đã ban cho họ mọi thứ họ muốn mà không đòi hỏi họ phải nỗ lực.

Cụ ơi, có lẽ Cụ sẽ hỏi: “Vậy tại sao các con không bỏ đi những cỗ máy ấy?”

Kính thưa Cụ, chúng con không thể. Cũng như Cụ không thể quay lại thời viết chữ bằng lông bút trên giấy giấy sa khi đã có bút máy. Lịch sử không bao giờ đi lùi. AI đã ở đây, và nó sẽ còn mạnh mẽ hơn nữa.

Nhưng chúng con có thể làm một điều: Học lại cách học.

Học cách sử dụng AI như một người cộng sự, không phải như một kẻ làm bài tập hộ.

Học cách đặt câu hỏi thông minh, thay vì chỉ yêu cầu câu trả lời sẵn.

Học cách kiểm chứng, phản biện, không tin mù quáng vào những gì máy móc nói.

Học cách giữ cho bộ não của mình luôn hoạt động, luôn tò mò, luôn khao khát hiểu biết thật sự.

Nói cách khác: Chúng con cần trở lại với tinh thần “Tôi Tự Học” mà Cụ đã truyền dạy, nhưng trong một bối cảnh hoàn toàn mới.

“TỰ HỌC CÙNG AI” ra đời từ nỗi băn khoăn ấy.

Chúng con muốn viết một lá thư trả lời Cụ, sau hơn sáu thập kỷ. Chúng con muốn kể cho Cụ nghe về thế giới điên rồ này - nơi kiến thức tràn lan nhưng trí tuệ thì khan hiếm, nơi mọi người “biết” rất nhiều nhưng “hiểu” rất ít.

Và quan trọng hơn, chúng con muốn tìm lại con đường. Con đường mà Cụ đã vạch ra: con đường của sự tự lập trong học vấn, của sự cần cù không mỏi mệt, của niềm tự hào khi tự tay chinh phục tri thức.

Chúng con mong mỏi được viết nhiều hơn trên blog này, chia thành những chương, đối thoại với từng bài học trong “Tôi Tự Học” (1961) của Cụ. Chúng con sẽ kể cho Cụ nghe về những gì đã thay đổi, những gì đã mất đi, và những gì chúng con hy vọng sẽ giữ lại.

Chúng con sẽ kể về những sinh viên “giỏi prompt engineering” nhưng không biết viết một đoạn văn mạch lạc.

Về những người đọc mười cuốn sách mỗi tuần nhờ AI tóm tắt, nhưng không nhớ được một dòng nào.

Về những học giả dùng AI viết paper, nhưng không tự tin giải thích chính nghiên cứu của mình.

Nhưng chúng con cũng sẽ kể về hy vọng. Về những người trẻ biết cách cân bằng giữa công nghệ và tự học. Về những phương pháp mới, kết hợp sức mạnh của AI với sự kiên trì của trí tuệ con người. Về một tương lai mà ở đó, AI không làm chúng ta trở nên lười biếng, mà giúp chúng ta học sâu hơn, rộng hơn, thấu đáo hơn.

Cụ ơi, có lẽ nếu Cụ còn sống đến ngày hôm nay, Cụ sẽ không ngạc nhiên lắm. Vì dù công cụ có thay đổi, bản chất con người vẫn vậy. Ngày xưa có người lười đọc sách, hôm nay có người lười suy nghĩ. Ngày xưa có người ham cái dễ, hôm nay vẫn có người tìm con đường tắt.

Nhưng Cụ cũng từng dạy: “Người học phải tự biết mình là người học”.

Đó là điều chúng con muốn nhắc nhở thế hệ mình.

Trong thời đại mà máy móc có thể làm gần như mọi thứ, điều duy nhất làm nên con người chính là ý thức về việc tự mình học, tự mình hiểu, tự mình trở thành.

AI có thể cho chúng con câu trả lời, nhưng không thể cho chúng con sự thấu hiểu.

AI có thể viết giùm chúng con bài luận, nhưng không thể tạo ra tư tưởng.

AI có thể là người thầy tuyệt vời, nhưng chỉ khi chúng con vẫn là những học trò chăm chỉ.

Kính thưa Cụ Thu Giang,

Xin Cụ hãy xem trang này như một lời cam kết. Cam kết rằng dù thời đại có thay đổi thế nào, tinh thần “Tôi Tự Học” sẽ không bao giờ phai nhạt.

Chúng con sẽ học cách làm chủ công nghệ, thay vì để công nghệ làm chủ chúng con.

Chúng con sẽ giữ ngọn lửa tò mò, giữ niềm đam mê học hỏi, giữ lòng tự trọng của người có tri thức thật sự.

Và khi một ngày nào đó, thế hệ sau lại viết thư cho chúng con, chúng con hy vọng họ sẽ không phải nói: “Các anh đã để mất cái gì đó quý giá”.

Mà họ sẽ nói: “Cảm ơn các anh đã giữ lại ngọn đuốc”.

Kính chào Cụ,

Một thế hệ đang tìm lại chính mình giữa rừng AI

Hà Nội, mùa xuân 2026