Từ Lửa đến AI

Con người và những cuộc Cách mạng

Một lần nào đó cách đây hàng chục vạn năm, tổ tiên chúng ta đã nhìn ngọn lửa đầu tiên với sự kinh ngạc và sợ hãi. Rồi họ thuần phục nó, tạo ra những ngọn “lửa nhân tạo”. Và từ đó, câu chuyện của loài người với những thứ “nhân tạo” bắt đầu…

Giờ đây, chúng ta đang đứng trước Trí Tuệ Nhân Tạo - AI. Vậy lần này có gì khác không?

Lời hứa bất tận về sự Tiện nghi và Giải Phóng

Mỗi phát minh trong lịch sử đều đến với cùng một lời hứa: làm cuộc sống tiện nghi hơn, giải phóng con người khỏi gánh nặng. Lửa giải phóng chúng ta khỏi cái lạnh và thức ăn sống. Bánh xe giải phóng chúng ta khỏi giới hạn của đôi chân. Máy móc giải phóng chúng ta khỏi lao động chân tay nặng nhọc.

Nhưng Yuval Noah Harari trong Sapiens đã đặt một câu hỏi khiến tôi giật mình:
Phải chăng không phải con người thuần hoá lúa mì, mà lúa mì đã thuần hoá con người?
Từ loài săn bắt tự do, đi lại tùy ý, ăn đủ loại thực phẩm, chúng ta trở thành nô lệ của mùa màng: ngày đêm phơi lưng trên đồng ruộng, lo sợ hạn hán, giam mình vào chu kỳ gieo trồng. Lúa mì phát triển khắp thế giới, còn con người? Đánh đổi lấy lưng còng và một đời sống đơn điệu.

Chúng ta gọi đó là Cách mạng Nông nghiệp, nhưng ai thực sự được GIẢI PHÓNG?

Máy móc dạy con Người sống theo nhịp của chúng

Đến thế kỷ 19, máy móc xuất hiện với lời hứa tương tự: giải phóng con người khỏi lao động nặng nhọc. Và đúng thế, máy kéo cày nhanh hơn trâu, máy dệt nhanh hơn tay người. Nhưng thay vì được giải phóng, con người lại phải học cách sống theo NHỊP của máy móc.

Nhà xã hội học Lewis Mumford trong Technics and Civilization mô tả cách đồng hồ đã tái cấu trúc cuộc sống con người rất thú vị: Chúng ta phát minh ra đồng hồ để đo thời gian, nhưng rồi lại bị thời gian đo ngược lại: 8 giờ làm việc, 30 phút ăn trưa, nghỉ chủ nhật… Cuộc sống chia thành những ô vuông đều đặn.

Marshall McLuhan có lẽ đã đúng khi nói:

Chúng ta tạo ra công cụ, rồi công cụ định hình lại chúng ta.
(We shape our tools and thereafter our tools shape us.)

Tâm trí đã bị xâm nhập

Tất cả những phát minh nhân tạo trước đây: lửa, bánh xe, máy móc,… đều mở rộng sức mạnh vật lý của con người. Chúng thay thế cơ bắp, tốc độ, sức chịu đựng. Nhưng tâm trí hay cách chúng ta suy nghĩ, sáng tạo, cảm nhận, vẫn là lãnh thổ của con người.

…Cho đến khi AI xuất hiện.

Lần đầu tiên trong lịch sử có một thứ gì đó suy nghĩ thay chúng ta. Viết email, sáng tác nhạc, vẽ tranh, thậm chí tự động đưa ra quyết định.
Và cũng giống như những lần trước, chúng ta đang âm thầm TÁI CẤU TRÚC cuộc sống để PHÙ HỢP với nó.

Tôi nhận ra điều này ở chính mình. Khi gặp vấn đề, tôi tìm cách viết prompt thay vì suy nghĩ. Tôi chia nhỏ vấn đề theo cách AI xử lý tốt nhất. Tôi tối ưu hoá cách truyền đạt để AI hiểu. Não tôi đang học cách suy nghĩ theo cấu trúc của thuật toán, cũng như tổ tiên chúng ta đã học cách sống theo mùa màng của lúa mì, theo tiếng chuông của nhà máy.

Một nghiên cứu từ Harvard cho thấy sinh viên dùng AI làm bài đạt điểm cao hơn, nhưng khả năng tư duy độc lập giảm đáng kể. Chúng ta đang đổi khả năng tư duy lấy câu trả lời nhanh, cũng như tổ tiên chúng ta đã đổi tự do lấy lương thực dồi dào. Nhưng những câu trả lời nhanh để làm gì?

Nghịch lý của sự Tiện nghi

Chúng ta ngày càng ưu tiên kết quả hơn quá trình.

Muốn ấm chỉ cần bật máy sưởi, thay vì phải đi nhặt củi, nhóm lửa. Muốn nghe nhạc chỉ cần mở Spotify, thay vì phải học đàn, cảm nhận từng nốt nhạc dưới đầu ngón tay.

AI đẩy nghịch lý này đến tận cùng: Muốn viết → nhập prompt. Muốn tạo ảnh → mô tả ý tưởng. Muốn suy nghĩ → hỏi chatbot.

Chúng ta có được kết quả dễ dàng, nhưng mất đi TRẢI NGHIỆM. Mà trải nghiệm chính là nơi hình thành trí tuệ, trực giác, sự hiểu biết sâu sắc. Nghiên cứu về nhận thức hiện thân (embodied cognition) cho thấy tri thức không chỉ ở não mà còn ở cơ thể.

Khi chúng ta để AI làm mọi thứ, chúng ta đang teo hoá những kết nối này.

Sự khác biệt là gì?

Có một điểm khác biệt then chốt: Lửa, lúa mì, máy móc đều có GIỚI HẠN rõ ràng. Chúng làm được việc này nhưng không làm được việc kia. Nhưng AI? Ranh giới của nó mở rộng từng ngày. Hôm nay có thể là viết email, ngày mai chẩn đoán bệnh, thậm chí một ngày nào đó có thể trở thành bản sao của con người.

Câu hỏi không còn là “AI làm được gì?” mà là “Còn lại gì cho con người?”

Khi mọi thứ có thể được làm hiệu quả hơn bởi AI, thì điều gì đáng để chúng ta - cha đẻ của AI với vô vàn giới hạn - tự trải nghiệm?

Trở về với Chính Mình

Rõ ràng sự thịnh vượng cả về lượng lẫn chất của con người là minh chứng cho sự “thành công” của các cuộc cách mạng trong lịch sử. Có lẽ cái giá cho sự thịnh vượng ấy là việc con người phải định hình lại mình để “sống” với những tiến bộ ấy.

Thế nhưng mà, có những bài viết đúc kết đáng để chúng ta từ từ viết bằng những xúc cảm có thật. Có những bức ảnh đáng để ta tự chụp dù chúng lệch lạc, méo mó. Có những buổi chiều đáng để nhàm chán, để não lang thang không mục đích.

Kỹ năng quan trọng nhất để sống trong thời đại AI, tôi tin, là nuôi dưỡng những gì làm nên con người: tò mò không vì lợi ích, sáng tạo từ những chất liệu nhàm chán, trực giác mơ hồ, những xúc cảm không sao lí giải… Là dám chậm lại trong thế giới ám ảnh tốc độ. Là biết rằng không phải mọi thứ đều cần tối ưu hoá.

Bởi lẽ, nếu chúng ta không còn biết LÀM NGƯỜI, thì dù AI có hoàn hảo đến đâu, nó cũng chỉ là công cụ phục vụ một khoảng trống.